Tatlong Aral

Sa kanyang huling pambungad na pananalita bilang pangulo ng Catholic Bishops' Conference of the Philippines (CBCP), binigyang-diin ni Archbishop Socrates Villegas ang tatlong mahalagang aral na natutuhan niya sa loob ng apat na taong panunungkulan: lawak ng pag-iisip, lakas ng loob, at bukas-palad.

Ginunita ni Villegas ang sari-saring okasyon kung saan ipinamalas ng mga CBCP ang tatlong aral na ito, kagaya ng paglindol at ang pananalanta ng bagyong Yolanda sa Kabisayaan noong 2013, ang pagdalaw sa bansa si Pope Francis noong 2015, ang pagdaraos ng International Eucharistic Congress sa Cebu noong 2016, atbp.


Kung nagkaroon ng hindi pagkakaunawaan ang administrasyong Aquino at ang CBCP, lalo pa itong lumala nang mahalal si Rodrigo Duterte. Sinalubong ni Duterte ng batikos ang anumang panawagan ng mga obispo. Tinawag pa niya silang isang kumpol ng mga ipokrito. Bukod dito, kung anu-anong pekeng balita ang kumalat sa social media laban kay Villegas at mga kasamang obispo. Sang-ayon na rin kay Villegas, sa kabila ng hindi magandang pagtrato sa kanila, pinili pa rin ng mga obispo na umangat.

Ang talumpati ni Villegas sa kanyang mga kapwa-obispo ay panawagan rin sa iba pang kaanib ng Simbahan. Ito ay panawagan sa atin. Sa ating pagsasabuhay ng ating pananampalataya may mga tao, gawi, o sistemang hihila sa atin pababa. Paano tayo aangat? 

Una, kailangan nating ng malawak na pag-iisip. Hindi katanggap-tanggap ang maging makitid ang pag-iisip, ang mag-akalang tayo lang ang tama. Sa ating mga parokya, nakikinig pa rin ba tayo sa magkakaibang mga pananaw nang may paggalang at pag-ibig o tutulad na rin tayo sa mga nanunuligsa sa sinumang sumasalungat sa kanila?

Pangalawa, kailangan natin ng lakas ng loob. Bahagi na ng buhay-Kristiyano ang humarap sa anumang uri ng pag-uusig.  Alam ng ating mga obispo na lumang tugtugin na ang pang-uusig na ginagawa sa kanila dahil nangyari na rin ito noong panahon pa ni Kristo at ng mga unang mananampalataya. Sa ating mga sariling pamayanan, hindi maiiwasan ang intriga. Kaya ba nating sikmurain ang mga pamumuna at mga tsismis matupad lamang ang kalooban ng Diyos?

Pangatlo, kailangan nating maging bukas-palad. Ipinaliwanag ni Villegas na tanging sa pagiging bukas-palad lamang tayo makakapagpadama ng pag-ibig.  Gaano nga ba kabukas ang ating mga palad sa mga taong nasa paligid natin? Sa mga maralita sa ating parokya? Sa mga proyekto sa ating sambayanan? O madalas bang nakasara ang ating mga palad? Pinapaalalahanan tayo ng butihing arsobispo na hindi nagmamahal ang nakasara ang palad. Nakakasakit at nakakasugat lamang ito. 

Nagpapasalamat kami kay Archbishop Villegas sa kanyang tapat na paglilingkod bilang pangulo ng CBCP. Dalangin namin na patuloy siyang patnubayan ng Poong Maykapal bilang pastol ng Kanyang kawan. Nakikiisa rin kami sa pagbati at pagdarasal kay Archbishop Romulo Valles, ang bagong-halal na pangulo ng nasabing kapulungan. Gabayan nawa siya, ang kanyang mga kapwa-opisyal, at ang lahat ng mga obispo sa kanilang panunungkulan sa sambayanang Pilipino.

Pinagmumulan ng Biyaya

Bago umakyat sa langit, ipinangako ni Kristo na lagi Niyang sasamahan ang Kanyang mga alagad hanggang sa wakas ng panahon (Mateo 28:20).  At kahit wala na Siya sa pisikal na anyo, damang-dama pa rin ng mga alagad at ng buong Simbahan hanggang ngayon ang Kanyang presensya sa pamamagitan ng pitong sakramento.

Bahagi ng buhay natin ang mga sakramento. Kapag may isinilang na sanggol, "Kailan ang Binyag?" ang pangkaraniwang tanong.  "Kailan ang kasal ninyo?", ang madalas na usisa sa magsing-irog. "Kailan ka oordinahan?", ang tanong sa seminarista. "Tumawag ka na ba ng pari?", kapag mayroong malubha ang sakit.

Kapag kaarawan natin, hindi kumpleto ang ating pagdiriwang nang hindi nagsisimba. At kapag ganitong buwan ng Nobyembre, nagpapamisa tayo para sa mga yumao.

Subalit ang iba sa atin tila mga KBL na Kristiyano. Pumapasok lang tayo sa simbahan kung mayroong Kasal, Binyag, o Libing.  Kung magiging ganito ang pag-uugali natin, paano tayo uunlad bilang mga tagasunod ni Kristo? Paano natin matutupad ang Kanyang utos na makapaghikayat ng mga bagong tagasunod Niya (Mateo 28: 19)?

Sang-ayon sa panawagan ng ating mga obispo sa simula ng taong ito, dapat pahalagahan ng mga magulang ang kanilang pananagutan na itaguyod ang kanilang mga anak bilang mabubuting Kristiyano.  Kanila ring ipinaliwanag na dapat makita ng mag-asawa ang Kasal hindi lamang bilang isang magandang seremonya, kundi lalo't higit bilang pag-aatas sa kanila ni Kristo - sa harap ng buong sambayanan - na paglingkura't ipagtanggol nila ang buhay at ang pag-ibig.  

Nanawagan din sila na dumulog tayo sa mga sakramento lalo na sa Banal na Eukaristya't Kumpisal.  Nagsisilbing bukal ng buhay at lakas nating mga Kristiyano ang Banal na Eukaristiya samantalang tinutulungan tayo ng Kumpisal na gumaling mula sa mga sugat ng ating kaluluwa gawa ng kasalanan at pinagkakalooban tayo ng biyayang labanan ang kasalanan sa ating buhay at sa lipunan. 

Kailangan natin ang biyaya ng Diyos kung nais nating kumilos si Kristo sa pamamagitan natin. Matatagpua't matatanggap natin ito sa pamamagitan ng mga sakramento. Muli nating tuklasin ang mga ito!

Binhi sa Mabatong Lupa

Isa sa mga tampok na Ebanghelyo noong isang buwan ang Talinhaga ng Maghahasik (Mateo 13:1-23). Sa kuwentong ito, sinabi ni Jesus na may mga binhing napunta sa daanan sa mabatong lupa, sa mga tinik, at sa matabang lupa.  Pagtuunan natin ng pansin ang mga binhing nasa mabatong lupa. Sang-ayon sa Ebanghelyo, agad silang sumibol dahil di malalim ang lupa. Sa kasamaang-palad, di sila nagtagal dahil sa matinding sikat ng araw.

Kamakailan pinuri ng ating mga obispo ang pananampalataya ng mga layko, subalit kanila ring binigyang-pansin ang dalawang punong kakulangan ng ating pananampalaya: kakulangan sa kaalaman at kawalan ng kaugnayan sa ating pamumuhay. 

Sa kabila ng tila buhay na buhay nating mga liturhiya at pamimintuho sa Panginoon at mga banal, mapupuna pa rin ang kawalan nating ng kaalaman sa ating pananampalataya. Isa nang pruweba nito ang biglaang paglusob ng ilang mga deboto sa rebulto ng Nazareno habang nagmimisa sa Quirino Grandstand noong Enero .  Isa pang halimbawa ay ang pagpapapako sa krus ng ilan nating kababayan tuwing Mahal na Araw sa pag-aakalang maaalis nito ang anumang pagkakasala nila. 

Sa kabila ng ating pagpapakilala bilang mga Katoliko sarado, tila kapag Linggo o kung nasa loob lamang ng simbahan natin ito ipinapakita.  "Hanggang sa balat lang", 'ika nga. Matapos isagawa ang ating 'obligasyon' sa Diyos, balik na naman tayo sa ating dating ugali.  

Tayo'y tulad ng mga binhing nahulog sa mabatong lupa.  Wala tayong masyadong ugat kaya't madali nating tinatanggap ang Salita ng Diyos, AT madali din natin itong isinusuko kapag naaakit na tayo ng ibang sekta o kulto o ng anumang tukso sa ating paligid.  

Kailan natin huling binasa ang Bibliya o ang Katesismo? Kailan tayo huling dumalo sa anumang seminar o rekoleksyon sa ating parokya? Ito na marahil ang pagkakataon para muli nating kilalanin at palalimin ang ating pananampalataya.  Mayroon bang tila malabo sa aral ni Kristo? Huwag natin itong sarilinin. Makipag-ugnayan sa ating kura-paroko o katekista.  

Kailan natin huling nilangkapan ng Kristiyanong pagmamahal ang ating pakikitungo sa pamilya, kapitbahay, kasamahan, o mga istranghero? Sa mga sigalot sa tahanan o pamayanan, kailan natin huling kinilala't tinawag ang biyaya ni Jesus?  May puwang pa ba ang mga turo ng Panginoon sa ating negosyo, sa ating pangangalaga sa kapaligiran, at sa ating pakikilahok sa pagpuksa ng kahirapan at kawalan ng katarungan?

Sinasabing ang pagkilala sa ating pananampalataya ay hanggang magpantay ang ating mga paa. Hilingin natin sa Banal na Espiritu na patuloy Niya tayong samahan, patatagin, at patapangin. Kung ang bawat isa sa atin ay magiging bukas sa Kanyang kapangyarihan,  tayo'y matutulad sa mga binhing nahulog sa matabang lupa na nakinig at nakaunawa sa Salita ng Diyos at naging mabunga.

Usi

Aminin man natin o hindi, bahagi na ng ating kultura ang maging usi(usisero/a).  Maging sunog man sa kabilang barangay o basag-ulo sa kanto, tiyak nakatutok tayo. May eksena kasi!

Ang PDAF scandal na siguro ang isang isyung hindi maalis-alis sa ating pag-iisip.  May mga iba pang nangyari sa ating bansa na tila kumuha ng ating atensyon, pero muli tayong tumutok sa usaping ito lalo na't nang makulong ang 2 sa 3 senador na sinasabing sangkot dito. Harinawa, may magandang kahinatnan ang isyung ito. 

Ano ba ang magagawa nating ordinaryong mamamayan upang magkaroon ng magandang kahinatnan ito at ang iba pang isyung kinakaharap ng ating bansa?  Manatili tayong nagmamasid. Bagama't madalas na kabi-kabilang nagsusulputan ang mga usapin sa ating bansa (at ang iba pa nga dito'y gawa-gawa lang para guluhin tayo), mahalagang gising at nagmamasid tayo.  Sang-ayon nga sa ating mga obispo, kailangan nating hanapin ang katotohanan, sabihin ang katotohanan, at gawin ang katotohanan.  

At sa ating paghahanap, pagpapahayag, at paggawa ng katotohanan, kailangan nating talikdan ang pagiging usi natin. Higit sa pagiging usi ang hinihingi't inaasahan sa atin kung nais nating mamuhay sa katotohanan.  Walang pagmamalasakit ang isang usi. Nanonood lang siya para maaliw, makakuha ng tsismis, manggulo, o magpalapad ng papel.  Sa ating mga Kristiyano, namumuhay tayo sa katotohanan dahil sa pag-ibig (Efeso 4:15).  Hangarin nating magwagi ang katotohanan para sa ikabubuti ng sambayanan lalo na ng mga kapus-palad. 

Walang puwang para sa sinumang sumasampalataya kay Kristong Daan, Katotohanan, at Buhay ang pagiging usi. 

Throwaway Culture

Sang-ayon sa Catholic Bishops' Conference of the Philippines (CBCP), dinumihan ng magkakambal na pagkagahaman sa kapangyarihan at kayamanan ang ating kultura. Dahil dito kinikilala't hinuhusgahan ng lipunan ang tao sa kung anong mayroon siya. Kung maimpluwensiya, nakaupo sa puwesto, o may salapi ka, mabango ka sa iba kahit na nagkasala ka pa sa bayan. Kung malaos, matalo, o maghirap ka, tiyak aapakan ka na lang ng iba. 

Ganyang-ganyan ang ginawa ng Kanyang mga kababayan kay Jesus. Noong nagpagaling Siya ng mga may-sakit at nagpakain ng libu-libong tao, nagsipagsunuran sa Kanya ang madla. Hindi ba't gagawin pa nila Siyang hari dahil sa mga kababalaghang ginawa Niya? Hindi ba't tinanggap Siyang parang hari nang pumasok Siya sa lungsod ng Jerusalem? Subalit nang wala ng milagro't pagkain, nang ilahad Niya na ang puso ng Kanyang kaharian ay mapagkumbabang paglilingkod, hindi na "Osana sa anak ni David" kundi "Ipako sa krus" ang ibinulalas ng mga Hudyo.

Kung babalikan natin ang Pasyon ni Jesus, hindi lamang ang maraming Hudyo ang nagkaroon ng papel para idiin ang Panginoon.  Alam na alam natin ang pagkahaman sa kayamanan ni Judas. Sa 30 pirasong pilak ipinagkanulo na niya ang kanyang Guro't Kaibigan.  Alam din natin ang pagkahaman sa kapangyarihan ni Poncio Pilato na natakot na maalis sa puwesto kung papanigan niya si Kristo. Nandyan din ang mga punong pari't matatanda ng bayan na ginamit ang kanilang kapangyarihan para linlangin ang madla at magpataw ng di makatarungang parusa sa isang inosenteng tao.

Patuloy na nagaganap ang pagpapakasakit at pagkamatay ni Kristo dahil sa di maaawat na katakawan sa kapangyarihan at kayamanan.  Kung di ito masasawata, magiging isang dambuhalang bakulaw na bubulaga sa atin ang tinatawag ni Pope Francis na throwaway culture.  Sang-ayon sa Banal na Papa, sa ganitong uri ng kultura ang turing sa tao ay isang kasangkapan na lamang. Matapos itong gamitin ay sa basurahan na ang hantungan.

Ito ang aming ipinapanukala:

1. Maging patas tayo sa sinuman.  Bilang mga indibidwal at pamayanan tratuhin natin nang pantay ang ating kapwa tao.  Kadalasan, ang favoritism ay nagsisimula sa tahanan at paaralan.  Mas pinapaboran ng mga magulang o mga guro ang may kakayahang anak o mag-aaral sa iba. Sino ang madalas magkaroon ng papel sa tuwing may palatuntunan sa paaralan? Hindi ba't yung nasa top section o kaya'y anak ng opisyal ng PTA? Huwag nating gawing mas matimbang ang mga mayroon (kayamanan, kapangyarihan, kagandahan, katalinuhan, atbp) sa mga wala. 

2.  Huwag tayong masilaw sa kapangyarihan at kayamanan.  Gaya ng anuman sa mundo, di sila pangmatagalan.  Anong saysay kung magkakapit-tuko tayo sa mga ito? Kung magiging sipsip at sunud-sunuran tayo sa mga nasa puwesto o mayaman? Kung gagawin nating sukatan ito ng tagumpay? Kilalanin natin sila bilang mga biyayang ipinagkatiwala sa atin para sa ikabubuti ng lipunan.  Sa oras ng kamatayan, huhusgahan tayo kung paano natin sila ginamit.

3.  Tularan si Jesus.  Walang kinilingan ang Panginoon.  Bukas Siya sa sinuman.  Sundan natin ang Kanyang di makasariling pamumuhay.  Sa ating pagkamatay sa sarili lalo pa nating maipapakilala sa lahat na tumalab sa atin ang pagliligtas ni Kristo.

Sa ating pagdiriwang ng mga Mahal na Araw, hilingin natin sa Mahabaging Ama na akayin tayong magbigay-pahalaga sa lahat lalo na sa mga itinuturing na patapon ng lipunan, na antigin Niya ang ating puso para muling tipunin ang mga kapatid nating itinapon ng gahamang lipunan.

Paglahok sa Pulitika

Marumi. Masalimuot. Pangmayaman. Negosyo. Kamakamag-anak.  Ilan lang itong lumalarawan sa pulitika ng ating bansa.  Sariwa pa sa ating alaala ang iskandalong dulot ng mga mambabatas na sangkot sa PDAF gayon din ang di pantay na pagpapamudmod ng tulong sa mga nasalanta ng bagyong Yolanda.  

Madalas, tanggap na nating ganito ang kalagayan ng ating pulitika, na wala na tayong pag-asa pang bumangon, na kahit sino pa ang iluklok sa puwesto ay walang magagawa at kadalasa'y mababahiran pa ng kabulukan ng sistemang pulitikal ng bansa.

Subalit para sa ating mga Kristiyano, hindi ito ang panahon para mawalan tayo ng pag-asa. Hindi ito ang panahon para ipagkibit-balikat na lang natin ang sitwasyon ng ating lipunan. Hindi rin ito ang pagkakataon para ipaubaya na lang natin sa mga may pera, impluwensiya, o kapangyarihan ang pagsasaayos ng sistemang pulitikal.  Sang-ayon nga sa mga obispo ng Pilipinas, may mahalagang papel ang mga layko sa isyung ito.

Sa ganang amin, may apat na paraan kung saan maaaring makilahok ang mga layko:

Edukasyon.  May kapangyarihan tayong bumoto ng ating mga lider.  At dahil ito ay isang kapangyarihang bigay sa atin ng batas, mahalagang hindi natin ito ipagpalit sa kakaunting halaga lamang, sa tamis ng dila ng mga kumakandidato, o sa mga pananakot ng mga halang ang kaluluwa.  Kaya nga't importanteng mabigyan ng wastong edukasyon ang bawat mamamayan lalo na ang mga botante na maging mapanuri, maalam, at magkaroon ng kakayahang tumayo sa sarili nilang paa.

Kamalayang sosyal.  Mahalaga ding magkaroon tayo ng kamalayan sa mga nagaganap sa ating kapaligiran.  Gamitin natin nang wasto ang malayang pagpapahayag upang maging gising tayo sa tunay na nangyayari sa ating bansa, at gisingin din ang mga tulog o nagtutulug-tulugan nating mga kababayan - lider man sila o pangkarinawang mamamayan. At kung gising tayo, hindi tayo madadaig ng mga anumang pambobola't kasinungalingan ng iba.

Katarungan.  Ibigay natin sa iba ang nararapat.  Huwag tayong maging kasangkapan ng korupsyon sa bansa.  Huwag tayong magbigay ng lagay para lang mapabilis ang isang serbisyo publiko. At kung tayo naman ay nasa pamahalaan, huwag tayong tumanggap ng lagay para paburan ang isa laban sa marami pang dapat paglingkuran.  Manatili rin tayong mapagmasid sa anumang anomalyang nagaganap sa pamahalaan at magkaisa para masawata ito.

Pakikiisa sa mga kapus-palad.  Sang-ayon sa CBCP, ang sistemang pulitikal sa ating bansa ang siyang pinakamalaking hadlang sa kaunlaran ng Pilipinas.  Sinabi rin nila na dahil sa pagiging sugapa ng mga nasa puwesto sa kapangyariha't salapi kung kaya patuloy na naghihirap ang maraming Pilipino.  Hindi tayo magiging mga kapanipaniwalang Kristiyano kung wala tayong puso para sa mga naghihirap.  Walang saysay ang ating pinaniniwalaan kung hindi tayo marunong tumayo laban sa pang-aapi't iba pang kasamaang dinaranas ni Mang Juan Pasang Krus.

Kung bibigyang-pansin natin ang apat na paraang ito, makasisiguro tayong magkakaroon ng higit na kakayahan ang mga layko para ilagay sa wasto't nararapat ang pulitika.  Maaaring sabihin ng ilan na isang suntok sa buwan ang pakikilahok ng layko sa magulong mundo ng pulitika.  Sa kanilang mga kasabayan, isang suntok sa buwan ang pagbabatikos ni Juan Bautista sa nangangalunyang Haring Herodes, ang paninindigan ni Thomas More laban sa imoral na Haring Enrique VIII, ang katotohanang isinasabuhay ni Jesus kontra sa mga ipokritong punong pari't matatanda ng bayan.  Gayunpaman, kinilala ng tatlong taong ito na ang ginagawa nila'y trabaho ng Diyos at sila'y pawang kasangkapan lamang.  Kaya nga't nanatili silang tapat hanggang sa huli.  Dumating ang panahong naging bahagi na lamang ng kasaysayan sina Herodes, Enrique VIII, at ang mga punong pari't matatanda ng bayan, subalit ang buhay at halimbawa nina Juan, Thomas, at Jesus ay patuloy pa ring inaalala't tinutularan ng marami.

Importanteng mabanggit na sina Juan, Thomas, at Jesus ay mga layko - si Juan ay isang propeta, si Thomas ay isang opisyal ng pamahalaan, at si Jesus ay isang karpinterong naging guro't manggagamot.  Hindi sila naiiba sa nakararami sa atin. Hindi sila naiiba sa mga kasalukuyang layko.  Sundan natin ang kanilang yapak.  Huwag tayong masiraan ng loob.

Taon ng Layko

Ang Taong 2014 ay Taon ng Layko.  Sa paglulunsad nito, naglabas ng pastoral exhortation ang Catholic Bishops Conference of the Philippines (CBCP) noong isang buwan kung saan nanawagan ang mga obispo na magkaroon ang mga ordinaryong tao ng mas mahalagang papel sa ikababanal at ikapagbabago ng mundo.  Mayroong 9 na isyung dapat pagtuunan ng pansin ng mga layko:  kahirapan, pulitika, paghahanap-buhay at kalakalan, pagkagahaman at pagkamakasarili, katotohanan, pangkalahatang kabutihan, hamon at misyon, kaalaman sa pananampalataya, pagsasabuhay ng pananampalataya, at pagbuo ng mga pamayanan ng pananampalataya.

Sa nasabing exhortation, sinasabi ng CBCP na isang suliraning panlipunan at espiritwal ang kahirapan.  Sinasabi din ng mga obispo na sa kabila ng pag-angat ng ekonomiya ng bansa, ang malaking porsyento ng mga mamamayan ay hindi pa rin nakakaahon sa kahirapan at ang pagbabahagi ng yaman ng bansa ay hindi tama.  

Kinilala ng mga lider ng ating Simbahang lokal ang mga layko bilang nasa tamang posisyon para lumikha ng mga solusyon laban sa kahirapan.  Ang mga usisa ng mga obispo:  Ano ang ginagawa ng mga layko para magkaroon, mangalaga't magbahagi ng kayamanan?  Nadarama ba ng mga nakaririwasang layko ang pinagdaraanan ng mga kapus-palad nating kapatid at gumagawa ng mga pamamaraan para maiahon sila mula sa kahirapan patungo sa kasaganahan?

Sa ganang amin, mahalagang mulat at naka-ugat ang layko sa turo ng  Simbahan tungkol sa wasto't makatarungang pagkakaroon, pangangalaga't pagbabahagi ng kayamanan at  sa kalagayan ng mga mahihirap.  Importanteng may pinanghahawakan tayong mga aral dahil magsisilbi itong mga ilaw sa ating daraanan at lakas sa oras na tayo'y subukan.  Hindi madaling maging banal o maging bayani - kung wala tayong saligan, madali tayong masisiraan ng loob.  Mahalaga din na makita natin sa mga obispo't pari tapat na pagsasabuhay ng mga aral ng Simbahan na ipinagkatiwala sa kanila ng Panginoon.  Ang simpleng pamumuhay at pagtatanggol ni Papa Francisco para sa mga mahihirap ay kahanga-hanga't dapat tularan.

Importante ding nakikiisa tayo sa kahirapan ng iba kung hindi, ituturing lang nating mababa sa atin ang mga dukha.  Masisiguro lamang nating kasangga tayo ng mahihirap kung marunong tayong mamuhay nang payak.  Kilalanin natin kung ano ang gusto at ano ang kailangan natin. Huwag tayong bili nang bili tapos pawang naging tambakan na ng mga gamit na di natin magamit ang ating mga tahanan.  Iwasan din natin ang sobrang pagluluto.  Kung may handaan, maghanda lamang nang sapat. 

Iwaksi din natin sa mga parokya at iba pang komunidad ang VIP treatment sa mayaman. Alisin na natin ang maling takbo ng pag-iisip kung saan ang mahihirap ay nagiging kasangkapan natin para magkamal ng salapi o magkaroon ng boto sa eleksyon.  

Higit sa lahat, huwag lang tayong magkasya sa pagbibigay ng dole out sa mga dukha. Kung kaya naman natin, mas mabuti pa kung kabuhayang pangmatagalan imbis na mga nauubos na de lata, asukal, bigas, atbp. ang ating ipagkakaloob sa kanila.  Kung magkagayon, lubos nating mapadarama na lahat tayo'y may dignidad bilang mga anak ng Diyos.